فهرست مطالب
اصطلاحات رایج در محاورات ترکمنی
زبان فقط وسیله‌ای برای انتقال اطلاعات نیست؛ بخش بزرگی از فرهنگ، احساسات، روابط اجتماعی و حتی نگاه یک قوم به زندگی در واژه‌ها و عبارت‌های روزمره آن پنهان شده است. گاهی یک «خسته نباشید»، یک «چشمت روشن» یا یک «مبارک باشد» بیش از چندین جمله رسمی، صمیمیت و همدلی ایجاد می‌کند.
در زبان ترکمنی نیز مجموعه‌ای بسیار غنی از این عبارت‌های رایج وجود دارد؛ جمله‌هایی کوتاه که در کار و کشاورزی، سفر، عروسی، تولد فرزند، بیماری، سوگواری، مهمانی، خرید و فروش و حتی پوشیدن لباس یا کفش نو به کار می‌روند. بسیاری از این اصطلاحات تنها یک تعارف ساده نیستند، بلکه نوعی دعا، آرزوی خیر و نشانه‌ای از پیوندهای اجتماعی به شمار می‌آیند.
یکی از ضرب‌المثل‌های ترکمنی با طنزی ظریف به تفاوت نگاه جامعه به افراد اشاره می‌کند:
«بای بیر تأزه دون گیسه، قوتلی بولسین دییرلر؛
غریب تأزه دون گیسه، نیردن آلدینگ؟ دییرلر.»
یعنی:
«اگر ثروتمندی لباس نو بپوشد، می‌گویند: مبارک باشد؛ اما اگر فقیری لباس نو بپوشد، می‌پرسند: از کجا گرفته‌ای؟»
این نمونه نشان می‌دهد که اصطلاحات عامیانه در زبان ترکمنی تنها برای تعارف و احوال‌پرسی نیستند؛ گاه نوعی نقد اجتماعی و بازتاب تجربه‌های جمعی مردم نیز در آنها دیده می‌شود.
گفت‌وگویی که با دعا همراه است
یکی از ویژگی‌های جالب زبان ترکمنی آن است که بسیاری از عبارت‌های رایج، پاسخ مشخص و شناخته‌شده‌ای دارند. در واقع، گفت‌وگو میان دو نفر گاهی شبیه ردوبدل شدن دعاهای خیر است.
مثلاً هنگام کار گفته می‌شود:
آرمانگ!
یعنی: «خسته نباشید.»
و پاسخ آن:
بار بول!
یعنی: «سلامت باشید.»
یا در شکل دیگری از همین عبارت می‌گویند:
آرما! الله قوات
«خسته نباشی، خدا قوت.»
و در پاسخ:
سلامت بول! دین و ایمانینگا قوات
«سلامت باشی؛ خداوند بر دین و ایمانت قوت بیفزاید.»
در این گفت‌وگوهای کوتاه، کار و تلاش تنها یک فعالیت روزمره نیست؛ با آرزوی سلامتی، برکت و خیر همراه می‌شود.
وقتی بازار هم زبان خودش را دارد
در هنگام دادوستد و تجارت نیز ترکمن‌ها عبارت خاصی دارند:
سودا گشاد!
به معنای آرزوی رونق در معامله و گشایش در دادوستد.
پاسخ آن نیز:
دولت زیاد!
است؛ یعنی آرزوی افزایش دولت، دارایی و برکت.
وجود چنین عباراتی نشان می‌دهد که حتی یک معامله اقتصادی نیز در فرهنگ گفتاری ترکمنی می‌تواند با آرزوی خیر و برکت برای طرف مقابل همراه باشد.
«خدا خیرت بدهد» به سبک ترکمنی
برای تشکر و سپاسگزاری یکی از عبارت‌های شناخته‌شده چنین است:
تانگری یالقاسین!
که در ترجمه تحت‌اللفظی به معنای «خداوند از گناهت درگذرد» آمده و در کاربرد اجتماعی مفهومی نزدیک به دعای خیر و سپاسگزاری دارد.
پاسخ آن:
بیله یالقاسین!
است؛ یعنی: «از گناه هر دویمان درگذرد.»
این نوع پاسخ نشان می‌دهد که تشکر در فرهنگ زبانی ترکمن‌ها اغلب به یک دعای متقابل تبدیل می‌شود؛ گویی خیرخواهی نباید تنها در یک جهت باقی بماند.
کشاورزی؛ از بذر تا خرمن با دعای خیر
زندگی سنتی ترکمن‌ها پیوندی عمیق با طبیعت، دامداری و کشاورزی داشته است و این موضوع به روشنی در اصطلاحات روزمره نیز دیده می‌شود.
هنگام کاشت و کار می‌گویند:
تخمینگ مونگلسین!
«بذرت هزار شود.»
و در پاسخ:
دشمنینگ اینگلسین!
«دشمنت بنالد.»
هنگام برداشت محصول نیز گفته می‌شود:
خارمانینگا برکت!
«برکت بر خرمنت.»
و پاسخ آن:
عمرینگه برکت!
«برکت بر عمرت.»
در کاربردهای امروزی‌تر نیز می‌توان شنید:
دین و ایمانینگا برکت
یعنی: «خداوند بر دین و ایمانت برکت دهد.»
این عبارت‌ها تصویری روشن از اهمیت «برکت» در فرهنگ ترکمنی ارائه می‌کنند؛ مفهومی که هم محصول زمین را دربرمی‌گیرد و هم عمر و زندگی انسان را.
آغاز هر کار با آرزوی موفقیت
هنگام آغاز کاری مانند قالی‌بافی، ساخت خانه یا فعالیتی دیگر گفته می‌شود:
ایشینگ ایلریک!
«کارت به پیش.»
و پاسخ:
یاشینگ اوزین!
«عمرت دراز.»
حتی ورود به جلسه مشورت نیز عبارت ویژه خود را دارد:
مصلحت بىرىکسین!
یعنی: «مصلحت و نظرها یکی و مورد توافق باشد.»
و پاسخ سنتی آن:
دشمنینگ اىرىکسین!
«دشمنت درمانده باشد.»
این ظرافت‌های زبانی نشان می‌دهد که برای بسیاری از موقعیت‌های اجتماعی، جمله‌ای آماده و شناخته‌شده در حافظه فرهنگی جامعه ترکمن وجود دارد.
سفر؛ راهت باز و دیدار به سلامت
سفر و بدرقه مسافر نیز جایگاهی ویژه در اصطلاحات ترکمنی دارد.
هنگام بدرقه گفته می‌شود:
یولونگ آچیق!
«راهت باز باشد.»
پاسخ سنتی آن:
دشمنینگ باسیق!
«دشمنت مغلوب باشد.»
عبارت‌های دیگری نیز در بدرقه به کار می‌روند:
ساغ آمان بار!
«به سلامت برو.»
یول بولسون!
«سفر به خیر.»
و هنگام جدا شدن از یکدیگر:
ساغلیقدا گؤروشیلی!
«به سلامت یکدیگر را ببینیم.»
این جمله شاید یکی از زیباترین نمونه‌ها باشد؛ زیرا «خداحافظی» در آن پایان دیدار نیست، بلکه آرزوی دیداری دوباره در سلامت است.
سلام، صبح بخیر و چه خبر؟
بخش دیگری از عبارت‌های رایج ترکمنی مربوط به احوال‌پرسی‌های روزانه است.
سلام، نأجیره حالینگیز؟
«سلام، حالتان چطور است؟»
پاسخ می‌تواند چنین باشد:
قاوی
«خوبم.»
یا:
غانیمات
«بد نیستم.»
همچنین از جمله عبارت‌های پرکاربرد می‌توان به این موارد اشاره کرد:
إرتیرینگیز حایرلی
«صبحتان بخیر.»
گیجه‌نگیز حایرلی
«شبتان بخیر.»
خوش گلیب دیرسینگیز
«خوش آمدید.»
نمه حابار؟
«چه خبر؟»
و پاسخ کوتاه و آشنای آن:
ساغلیق
«سلامتی.»
در همین پاسخ کوتاه «سلامتی»، نوعی جهان‌بینی نهفته است؛ گویی در پاسخ به پرسش «چه خبر؟» مهم‌ترین خبر، سالم بودن انسان است.
خانه نو؛ خانه‌ای سرشار از شادی
خانه‌دار شدن نیز در فرهنگ ترکمنی با دعاهای زیبایی همراه است.
برای خانه جدید گفته می‌شود:
یورت آلادینگ!
یعنی آرزوی داشتن جای و مسکن پایدار.
در عبارت‌های رایج‌تر می‌توان شنید:
جنّت‌لی جای بولسون
«خانه‌ای همچون بهشت و سرشار از خوشی باشد.»
همیشه توی بولسون ائچینده
«همیشه در آن جشن و شادی باشد.»
و:
دولت‌لی جای بولسون
«خانه‌ای پر از دولت، برکت و نیکی باشد.»
در اینجا خانه تنها یک ساختمان نیست؛ مکانی برای آرامش، شادی، ایمان، خانواده و مهمان‌نوازی است.
تولد فرزند و دعای یک عمر
برای تبریک تولد فرزند نیز عبارت‌های متنوعی وجود دارد.
از جمله:
یاشی اوزین بولسون!
یا
یاشی اوزاق بولسون!
یعنی:
«عمرش دراز باشد.»
همچنین می‌گویند:
صالجی‌سی بولسون
«از صالحان باشد.»
در برخی کاربردهای سنتی، برای تولد پسر و دختر عبارت‌های متفاوتی به کار می‌رفته است. برای پسر گفته می‌شد:
قول توتدونگمی؟ قوتلی بولسون!
و برای دختر:
باییدینگمی؟ بختی بولسون!
که در هر دو، تبریک تولد با آرزوی خوشبختی و خیر برای خانواده همراه است.
«چشمت روشن»؛ شادی‌ای که باید تقسیم شود
یکی از شناخته‌شده‌ترین عبارت‌های تبریک در ترکمنی:
قوتلی بولسون!
«مبارک باشد.»
است.
برای ابراز شادباش نیز گفته می‌شود:
گؤزونگ آیدینگ!
«چشمت روشن.»
همین عبارت‌ها در جشن‌ها، موفقیت‌ها، تولد فرزند و بسیاری از اتفاقات خوش زندگی شنیده می‌شوند.
در عید نیز می‌گویند:
بایرامینگیز قوتلی بولسون
«عیدتان مبارک باشد.»
لباس و کفش نو هم مبارکباد خاص خود را دارند
ظرافت زبان ترکمنی را شاید بتوان در همین جزئیات بهتر دید.
اگر کسی لباس نو پوشیده باشد، می‌گویند:
اگنینگده ییرتیلسین!
یعنی به شکلی نزدیک به این مفهوم که: «بر تنت بماند و بر تن تو کهنه شود»؛ آرزویی برای سلامتی و استفاده طولانی از لباس.
برای کفش نو گفته می‌شود:
آیاغینگدا توزسون!
یعنی: «بر پایت فرسوده شود»؛ به مفهوم آرزوی استفاده با سلامتی و عمر طولانی.
و برای هر چیز تازه می‌توان گفت:
خیری بولسون!
«به خیر باشد.»
مهمان‌نوازی؛ برکت به سفره‌ات
مهمان‌نوازی از بخش‌های مهم فرهنگ ترکمنی است و طبیعتاً اصطلاحات خاص خود را نیز دارد.
مهمان پس از صرف غذا ممکن است بگوید:
قازانانینگ یاشی اوزین!
«عمر صاحب دیگ و میزبان دراز باشد.»
یا:
ساچاغینگا برکت!
«برکت به سفره‌ات.»
و هنگام ترک خانه:
اؤیونگ آبادان!
«خانه‌ات آباد.»
این عبارت‌ها نشان می‌دهد که غذا خوردن در خانه دیگری صرفاً یک پذیرایی ساده نیست؛ سفره محل شکل‌گیری پیوند اجتماعی و دعای خیر میان مهمان و میزبان است.
عروسی؛ «پا به پای هم پیر شوید»
برای عروس و ازدواج نیز یکی از زیباترین دعاهای ترکمنی به کار می‌رود:
جیلاوینگدا قارریسین!
که در مفهوم، آرزوی با هم ماندن و «پا به پای یکدیگر پیر شدن» را بیان می‌کند.
در آغاز یک کار خیر یا مراسمی مانند عروسی نیز می‌گویند:
اونگونا باشلاسین!
«به فرخندگی آغاز شود.»
یا:
اونگ بولسون!
«خیر باشد.»
حتی هنگام جدا شدن دو آشنا از یکدیگر گفته می‌شود:
تویدا ساتاشایلی!
«در عروسی یکدیگر را ببینیم.»
این عبارت به زیبایی نشان می‌دهد که حتی خداحافظی نیز با امید دیدار در یک مناسبت شاد همراه می‌شود.
در بیماری؛ زبان به ابزار امید تبدیل می‌شود
ترکمن‌ها برای عیادت بیمار نیز دعاها و اصطلاحات متعددی دارند.
از جمله:
سونگی خیر بولسون!
«عاقبت به خیر باشد.»
یا:
قورقانینگ قوت بولسون!
«ترست به بخت و خیر تبدیل شود.»
اگر سخن از پزشک بیمار باشد، ممکن است گفته شود:
ادنی ام بولسون
یعنی: «آنچه انجام می‌دهد شفابخش باشد.»
و:
الی ینگیل بولسون
«دستش سبک باشد.»
این عبارات نمونه‌ای روشن از کارکرد روانی و عاطفی زبان هستند؛ واژه در اینجا وسیله‌ای برای انتقال امید و همراهی است.
زبان همدردی در سوگ
برای تسلیت نیز عبارت‌های متعددی در ترکمنی رایج است.
مانند:
الله رحمت إدسن، جایی جنّت‌ده بولسون
«خدا رحمتش کند، جایش در بهشت باشد.»
ایمانلی بولسون
«با ایمان باشد.»
یاتان یری یاختی بولسون
«آرامگاهش روشن و آرام باشد.»
و:
ایزی یاراسین
که دعایی برای سلامت و ماندگاری بازماندگان است.
در مراسم «صدقه» و اطعام برای درگذشتگان نیز گفته می‌شود:
آلنینا بارسین!
«ثوابش به او برسد.»
چنین عبارت‌هایی نشان می‌دهد که زبان ترکمنی برای لحظه‌های اندوه نیز واژگانی ساخته است که در آنها همدردی با دعا و امید درهم می‌آمیزد.
حتی ضرر مالی هم با آرزوی خیر همراه است
اگر کسی دچار زیان مالی شود، یکی از عبارت‌های رایج چنین است:
خیرلی چیقداجی بولسون!
یعنی: «باشد که آنچه از دست رفته، در نهایت خیری در خود داشته باشد.»
نگاهی که پشت این عبارت قرار دارد قابل توجه است؛ حتی زیان و فقدان نیز می‌تواند با امید به خیر و جبران آینده همراه شود.
پاسخ‌های عمومی؛ وقتی دعای خیر بی‌جواب نمی‌ماند
همه عبارت‌های ترکمنی پاسخ ثابت ندارند. در چنین مواردی معمولاً از پاسخ‌های عمومی استفاده می‌شود.
از مشهورترین آنها:
ساغ بول!
«سلامت باشی.»
تانگری یالقاسین!
دعایی برای خیر و آمرزش و در کاربرد روزمره، نوعی سپاسگزاری.
آمین!
آیدانینگ بولسون!
«دعایت قبول باشد.»
و اگر کسی برای دیگری آرزوی نعمتی کند، ممکن است در پاسخ بشنود:
سیزه‌ده خدای یتیرسین!
«خداوند نصیب شما هم بکند.»
به این ترتیب یک دعای خیر، با دعایی دیگر پاسخ داده می‌شود و چرخه‌ای از احترام متقابل شکل می‌گیرد.
زبانی که برای جزئیات زندگی جمله دارد
آنچه اصطلاحات ترکمنی را جذاب می‌کند، فراوانی آنهاست. برای کار، مهمانی، سفر، شکار، کشاورزی، لباس نو، کفش نو، خانه نو، تولد، ازدواج، بیماری، مرگ، خرید و فروش، بافت قالی و بسیاری از موقعیت‌های دیگر عبارت‌های مشخصی وجود دارد.
برای نمونه، هنگام پایان بافت قالی اگر قالی برای فروش باشد گفته می‌شود:
بازاری بولسون!
«بازار خوبی داشته باشد.»
اما اگر برای مصرف خانواده باشد:
یاغشینگا ـ تویا ـ یاراسین!
یعنی: «در کار خیر یا عروسی به کار آید.»
همین مثال به تنهایی نشان می‌دهد که چگونه زبان با شیوه زندگی، اقتصاد، هنر و رسوم یک جامعه درهم تنیده است.
فرهنگ ترکمنی در چند واژه کوتاه
عبارت‌های روزمره ترکمنی را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از تعارف‌های زبانی دانست. پشت بسیاری از آنها مفاهیمی چون احترام، مهمان‌نوازی، همدلی، امید، برکت، سلامتی، عمر طولانی، ایمان، خانواده و آرزوی خیر برای دیگری قرار گرفته است.
شاید یکی از بهترین راه‌های شناخت یک فرهنگ همین باشد که ببینیم مردمش هنگام دیدار چه می‌گویند، هنگام کار چگونه یکدیگر را تشویق می‌کنند، برای مسافر چه آرزویی دارند، در شادی چگونه تبریک می‌گویند و هنگام اندوه چگونه کنار یکدیگر می‌ایستند.
در زبان ترکمنی، بسیاری از این لحظه‌ها با یک دعای کوتاه همراه است؛ دعایی که گاهی تنها دو یا سه واژه دارد، اما پشت آن قرن‌ها تجربه، رسم، باور و زندگی جمعی قرار گرفته است.
از «آرمانگ» و «بار بول» در میان کار، تا «ساچاغینگا برکت» بر سر سفره و «ساغلیقدا گؤروشیلی» هنگام خداحافظی، زبان ترکمنی یادآوری می‌کند که گفت‌وگوی روزمره نیز می‌تواند فرصتی برای آرزوی خیر برای دیگری باشد.
منبع اصلی اصطلاحات و نمونه‌های سنتی: مقاله «اصطلاحات رایج در محاورات ترکمنی»، فرهمند آق‌اتابای و شهروز آق‌اتابای، فصلنامه یاپراق.